In het dossier vind je actuele cijfers over discriminatie. Maar de kern bestaat uit de beschrijving van werkzame mechanismen tegen discriminatie. Bij alle werkzame mechanismen staan meer details en tips over hoe je ze goed toepast in de praktijk, dan in de eerdere versie. Aan de hand van de checklist kun je nagaan of het plausibel is dat jouw interventie (of de interventie van iemand anders) effectief is.

Zeg niet: ‘Iedereen heeft stereotypen’

Bij het mechanisme over ‘bewustwording van onbewuste vooroordelen en stereotypen’, leggen we bijvoorbeeld uit dat je moet voorkomen dat de indruk ontstaat dat iedereen ‘nu eenmaal’ vooroordelen en stereotypen heeft. Het blijkt namelijk dat wanneer mensen lezen (of horen) dat veel mensen stereotypen hebben, dit juist leidt tot méér stereotypering. Hanneke Felten, onderzoeker bij Movisie en KIS, en hoofdsamensteller van het dossier, legt uit hoe dat komt: ‘Wanneer mensen horen dat veel mensen stereotyperen, vinden ze het niet meer zo erg, want ‘iedereen doet het’. En als iedereen het doet, wordt het vaker normaal gevonden.’

In het dossier staat daarom uitgelegd dat het verstandiger is de boodschap te geven dat veel mensen juist niet proberen te handelen naar hun stereotype beelden. Hiermee is de kans groter dat mensen zelf ook gaan proberen niet te handelen op basis van stereotypen. Felten: ‘Het gaat er dus om de gewenste sociale norm duidelijk te formuleren. En het komt dus best nauw hoe je een boodschap onder woorden brengt.’  

Voorkom vrijblijvendheid 

In het vernieuwde dossier gaan we ook uitgebreider in op hoe je institutionele vormen van discriminatie tegengaat. Zo lees je uitgebreid over hoe je ervoor zorgt dat organisaties en managers ervaringskennis inzetten. En hoe je zorgt dat mensen binnen organisaties ‘accountable’ worden voor de aanpak van discriminatie. Met dit laatste bedoelen we dat er verantwoording wordt afgelegd over hoe discriminatie is voorkomen in de organisatie. Denk aan een interne ‘taskforce’ die mensen van verschillende afdelingen bij elkaar brengt, problemen onderzoekt, oplossingen aandraagt, nieuwe aanpakken implementeert en managers vraagt zich te verantwoorden over hoe zij discriminatie hebben voorkomen.

Felten: ‘Het maakt eigenlijk niet uit bij wat voor type organisatie je werkt. Of het nu om een school gaat of een bedrijf, overal is het belangrijk dat je een goed doordachte aanpak ontwikkelt om te voorkomen dat de aanpak van discriminatie vrijblijvend is.’ Zijn er geen processen van verantwoording? Dan gaan vaak alleen de mensen die hier persoonlijk affiniteit mee hebben aan de slag met de aanpak van discriminatie.

Een completer beeld  

Het wat werkt-dossier is gebaseerd op wetenschappelijke kennis uit met name de sociale wetenschappen. Felten: ‘Wetenschappers uit de hele wereld in onder meer de psychologie en sociologie doen al jaren onderzoek naar hoe je precies discriminatie, vooroordelen en stereotypen kunt verminderen. Want dat is in de praktijk niet zo makkelijk. Daarom hebben we in dit dossier deze kennis verzameld, geanalyseerd en gebundeld, zodat iedereen deze kennis makkelijk kan toepassen in de praktijk.’

De laatste update van dit dossier was in 2022. Felten: ‘Inmiddels is de wetenschap weer een stap verder en is er nog beter zicht op wat wel en wat niet werkt in hoe je discriminatie vermindert. Daarom was het tijd voor een update.’ 
Het eerdere dossier was gebaseerd op meer dan 350 bronnen (met name wetenschappelijke studies), en nu op meer dan 650. Ook is er een systematische search gedaan. Dat betekent dat er meer kans is dat de belangrijkste studies en inzichten meegenomen zijn.

Toepassing in de praktijk

Het dossier ‘Wat werkt tegen discriminatie’ is al veel gebruikt in de praktijk: door gemeenten, door trainers die diversiteitstrainingen bieden voor bedrijven en door ontwikkelaars van lespakketten op scholen. Maar bijvoorbeeld ook door burgerinitiatieven, activisten en sportorganisaties zoals de KNVB.

Het dossier wordt ook gebruikt voor de Database antidiscriminatie-interventies. In deze database zijn meer dan 70 interventies opgenomen voor een effectieve aanpak van discriminatie. Bij interventies kun je denken aan trainingen, workshops, adviestrajecten, campagnes, lespakketten en meer. De interventies in deze database zijn goedgekeurd door onderzoekers van KIS die de onderbouwing gecheckt hebben op basis van het wat werkt-dossier. Interventie-ontwikkelaars krijgen ook feedback op hun eerste versie van de onderbouwing op basis van het dossier.

Zo zorgt het dossier ervoor dat de kwaliteit van interventies verbetert. Felten: ‘De ontwikkelaars van de interventies hebben zelf natuurlijk ook veel kennis: ze hebben vaak ervaringskennis over discriminatie en professionele kennis vanuit hun eigen praktijk. Het dossier bundelt de wetenschappelijke kennis, en zo komen drie verschillende kennisbronnen bij elkaar.’

Bron: Movisie, 13 januari 2026