Een veilige cultuur vraagt om actie

Professionele tegenspraak ontstaat niet vanzelf. Het vraagt om een cultuur waarin mensen weten: hier is ruimte voor mijn stem. Dat klinkt mooi, maar het vraagt continu werk. Zeker in organisaties waar loyaliteit hoog zit, waar harmonie de boventoon voert of waar hiërarchie nog sterk aanwezig is.

In recent onderzoek van A&O fonds Gemeenten komt naar voren dat veel medewerkers zich wel willen uitspreken, maar niet zeker weten of het veilig is. Vooral bij onderwerpen die gevoelig liggen of wanneer er bestuurlijke druk wordt ervaren. Als signalen in het verleden zijn genegeerd of zelfs afgestraft, laat je het de volgende keer wel uit je hoofd.

Daarom is het belangrijk dat leidinggevenden actief laten zien dat ze openstaan voor andere perspectieven. Niet één keer, maar steeds weer. Door vragen te stellen. Door kritiek niet weg te wuiven. En vooral: door zelf ook kwetsbaar te durven zijn.

Te veel harmonie werkt soms tegen

In sommige organisaties is de sfeer zó vriendelijk dat echte tegenspraak bijna ondenkbaar is. Alles wordt in overleg besproken, niemand wil een ander voor het hoofd stoten, en het gesprek blijft ‘veilig’. Maar juist die overmatige harmonie kan gevaarlijk zijn. Want als iedereen elkaar wil sparen, komt de waarheid zelden boven tafel.

Tegenspraak vraagt om het lef om het ongemak aan te gaan. En om leiders die daarin het goede voorbeeld geven. Niet door hard te zijn, maar door duidelijk te maken dat het erbij hoort. Dat tegenspraak geen aanval is, maar een vorm van verantwoordelijkheid nemen.

Processen doen ertoe

Naast cultuur zijn ook processen belangrijk. Want zelfs als er een open sfeer is, kan het alsnog misgaan als de structuur ontbreekt. Denk aan onduidelijke rolverdelingen, een ondoorzichtig besluitvormingsproces of het ontbreken van terugkoppeling.

Uit het onderzoek blijkt dat veel ambtenaren niet weten wat er gebeurt met hun input. Ze spreken zich uit, maar horen daarna niets meer. Dat maakt het lastig om de volgende keer opnieuw iets te zeggen.

Het helpt als organisaties duidelijke afspraken maken over wanneer en waar tegenspraak hoort plaats te vinden. En ook: hoe er wordt teruggekoppeld. Want mensen hoeven echt niet altijd gelijk te krijgen – ze willen vooral serieus genomen worden.

Vaardigheden: het begint met luisteren

Tegenspraak is een vaardigheid. En net als elke andere vaardigheid moet je het oefenen. Het vraagt om luisteren zonder oordeel, reflecteren op je eigen rol en timing aanvoelen. En het vraagt vooral om samenwerking: niet de één die roept, en de ander die verdedigt – maar samen zoeken naar het beste besluit.

Ook hier geldt: leidinggevenden spelen een sleutelrol. Niet alleen als voorbeeld, maar ook als hitteschild. Als het spannend wordt, is het hun taak om medewerkers te beschermen én aan te moedigen. En dat kan alleen als ze zelf stevig in hun schoenen staan.

Van willen naar kunnen

De meeste mensen willen best hun stem laten horen. Maar om dat ook echt te doen, moeten de randvoorwaarden kloppen. Cultuur, processen en vaardigheden vormen samen de voedingsbodem. Als één van die drie ontbreekt, wordt het lastig.

Professionele tegenspraak is geen vanzelfsprekendheid, maar een keuze. Een organisatie die dit serieus neemt, kiest er bewust voor om de voorwaarden te creëren. Dat vraagt aandacht, reflectie en soms ook een beetje ongemak. Maar het levert veel op: betere besluiten, meer eigenaarschap en een organisatie waar mensen durven denken én spreken.

Bron: Integriteit.nl, 19 januari
Door Esther van Gaal